Tarih 10 Mayıs 1979… Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi (AKPM), Fransa’nın Strasbourg kentinde düzenlenen genel şura toplantılarına Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı Bülent Ecevit’i konuşmacı olarak davet etmişti. Nisan 1958-Nisan 1959 arasında AKPM üyeliği yapmış Ecevit, şimdi de AKPM’ye hitap edecek birinci Türk Başbakan olarak tarihe geçecekti.
Ecevit, genel heyetteki uzun konuşmasında Avrupa Konseyi’ni, “Üye ülkelerin demokrasiye bağlılıklarının yaşayan abidesi” olarak tanımlayıp, gerek Türkiye gerekse Konsey açısından değişik bir kıymetlendirme yaptı: “Demokrasinin neredeyse Avrupa Konseyi’yle tıpkı yaşta olduğu Türkiye, başlangıcından bu yana bu teşkilatın üyesi olmaktan gurur duymaktadır. Türkiye, gelişme evresinde olup da demokrasinin son otuz yılda daima sağ kaldığı tek ülkedir. Gelişme basamağında olmanın büyük zorluk ve pürüzleriyle boğuşan bir ülke için demokrasiyi yaşatmak ve demokrasiyle yaşamak kolay bir iş değildir… Türkiye’de demokratik süreç ve ilerlemenin inişli çıkışlı periyotları olmuştur. Bu inişli devirlerde, ekonomik ve toplumsal güçlerin berbata gidişi bizleri demokrasi yolundan uzaklaştırdığında, Avrupa Konseyi üyeliğimiz bu yolda kalmakta bize yardım eden bir pusula fonksiyonu görmüştür…”
Ecevit konuşmasının bir öteki kısmında ise “Türkiye’de demokrasi yaşamıştır ve yaşayacaktır, çünkü Türk toplumu artık geri dönüşü olmayan bir noktadadır ve halk alternatif bir rejime sabır etmez. Kısa bir mühlet içinde sıkıyönetimi sona erdirebileceğimizi yahut kapsam alanını azaltacağımızı da umuyorum” dedi.
Dedi lakin bu dilek ve öngörüleri gerçekleşmedi; Türk Silahlı Kuvvetleri 12 Eylül 1980’de bir defa daha idareye el koydu. Bu darbe Türkiye’nin o tarihten sonra Avrupa ile bağlarında onarılması güç meseleler yaratacaktı. Avrupa ve dünyadaki siyasal konjonktür 1960 yahut 1971 ile tıpkı değildi. İnsan hakları ve ferdî özgürlüklere hürmet gerçek manada kültür haline gelmeye başlamıştı.
Avrupa Konseyi, Orta Avrupa ülkelerindeki insan hakları sıkıntılarını mercek altına almaya başlamış, Yunanistan Albaylar Cuntası’ndan sonra 1974’te Avrupa Konseyi ailesine geri dönmüş, Portekiz ve İspanya diktatörlüklerden kurtulup 1976 ve 1977’de Avrupa Konseyi’ne katılmışlardı. İrtibat teknolojileri eskisi üzere değildi. Avrupa’da televizyon her konuta girmişti. Dünyadaki gelişmeler süratle yayılıp, izlenmekteydi. Bu türlü bir ortamda 12 Eylül Darbesi Türkiye’nin 1949’dan bu yana üyesi olduğu Avrupa Konseyi’nin koridorlarında derhal yankı buldu.
AKPM Başkanı Henri de Koster darbe günü bildiri yayımlayıp, demokratik rejime bir an önce geri dönülmesi temennisinde bulundu. AKPM’nin olağan genel heyet toplantıları 24 Eylül-2 Ekim arası yapılacaktı. Birçok AKPM üyesinin teşebbüsü sonrası 30 Eylül ve 1 Ekim günleri “Türkiye’deki Durum” başlıklı bir genel konsey oturumu düzenlenmesi üzerinde mutabık kalındı. Oturum için AKPM Siyasi İşler Komisyonu rapor hazırlamakla, Avusturyalı Hıristiyan Demokrat parlamenter Ludwig Steiner ise raportörlük yapmakla görevlendirildi.
Darbe öncesi AKPM Türk heyetinde Cevdet Akçalı (AP), Muammer Aksoy (CHP), Uğur Alacakaptan (CHP), Hikmet Çetin (CHP), Halit Evliya (AP), Agâh Oktay Güner (MHP), Turan Güneş (CHP), Kemal Kaçar (AP), Temel Karamollaoğlu (MSP), Oral Karaosmanoğlu (AP), Besim Üstünel (CHP) ve Metin Toker (kontenjan senatörü) vazife yapıyordu. Ortada TBMM kalmadığı için bu isimler artık parlamenter değildi. Lakin AKPM’deki yetki dokümanları Mayıs 1981’e kadar geçerliydi; hâlâ AKPM üyesiydiler.
Türkiye’de idareye el koyan generaller AKPM genel şura toplantılarına sadece heyet başkanı Cevdet Akçalı, AKPM Başkan Yardımcısı Turan Güneş, Besim Üstünel ve Metin Toker’in katılmasına müsaade vermişti. Sebep yalnızca bu parlamenterlerin gönderildiği Avrupa Konseyi’nde merak uyandıracaktı. Türk parlamenterlerin işi kolay değildi ve olmayacaktı. Darbeyi ve generalleri direkt savunmaları kelam konusu olamazdı. 27 Mayıs ve 12 Mart’ta hiçbir Türk parlamenterin Avrupa Konseyi platformunda cüret edemediği üzere darbe aleyhinde konuşabilecekler miydi? Bu mümkündü lakin olmadı. Türk parlamenterlerin tek misyonu vardı: Türkiye’nin Avrupa Konseyi’nden dışlanmasını engellemek. Bunu yaparken de darbe için “anlayış” isteyeceklerdi!
Türkiye darbe sebebiyle Avrupa Konseyi’nde Bolivya, El Salvador, Guatemela üzere ülkelerdeki cunta rejimlerine benzetilmeye başlanmış, AKPM üçe bölünmüştü. Bir uçta darbenin kabul edilemez olduğunu söyleyip Türkiye’nin üyeliğinin derhal askıya alınmasını isteyenler, başka uçta ise Türkiye’ye karşı anlayışlı davranılmasını savunup bu basamakta karar alınmasına karşı çıkanlar vardı. Bu iki küme arasında “ikaz edelim fakat üyelik işini sonraya bırakalım” diyen üçüncü bir küme bulunuyordu. Raportör Steiner ve Siyasi İşler Komisyonu bu son gruptandı. Çoğunluk da bu yönde eğilim göstermeye başladı. Steiner genel konseydeki konuşmasında, “Rapor, yeni Türk hükümetinden demokrasiye geri dönmesini istiyor, Avrupa Konseyi’ne de Türkiye’deki gelişmeleri yakın takibe alması davetinde bulunuyor… İçinde bulunduğumuz durumda Türkiye’nin Avrupa’dan ayrılmasını ima edebilecek hiçbir şey yapmamalıyız. Ancak askerî yöneticilere de Avrupa Konseyi’ne karşı yükümlülüklerini hatırlatmalıyız” iletisi verdi.
Steiner’den sonra kelam alan Liberal Grup üyesi Danimarkalı parlamenter Ib Christensen, “Şu anda burada konuşmamız gereken bir şey varsa, o da, kendisini sistemli aralıklarla diktatörlüğe kaptıran, insan haklarını ihmal ve ihlal eden bir ülkenin Avrupa Konseyi üyesi kalıp kalamayacağıdır” kelamlarıyla Türkiye’nin Avrupa Konseyi üyeliğini sorguladı. Sosyalist Grup üyesi Hollandalı parlamenter Harry van den Bergh ise “Genelde askerî rejimler demokratik kurum yaratmaz yahut bu kurumlara geri dönmez… Birkaç ay bekleyip ne olduğunu görelim. Düzelme yahut düzelmeye gerçek bir işaret yoksa Türkiye’nin Avrupa Konseyi üyeliğini askıya almaktan diğer alternatif kalmaz” çizgisini savundu.
Söz sırası Türk heyeti başkanı Cevdet Akçalı’ya gelmişti. Akçalı 1971’de AKPM üyesi olmuş ve 12 Mart muhtırası sonrası Avrupa Konseyi’ndeki Türkiye tartışmalarına şahsen katılmıştı. Hayatının en krritik konuşmalarından birini yapacaktı. Gaye, Türkiye’nin Avrupa Konseyi’nden atılmasına temel oluşturacak bir kararın çıkmasını engellemekti: “Türk Silahlı Kuvvetleri’nin mümkün en kısa mühlet içinde güçlü bir demokratik tertibi tekrar kurma karar ve niyetlerine itimadımız sonsuzdur. İnancımızı destekleyen deliller var. AKPM genel şura toplantılarına katılmak için buraya gelişimiz, inancımızın açık bir ispatıdır. Bu ziyaret, gelecekteki ziyaretlerimiz üzere, Avrupa’nın özgür ve demokratik toplumuyla diyaloğu sürdürme talebinden kaynaklanmaktadır. Bu nokta General Evren’in beyanında da yer almaktadır. Türk ordusu, tarih uzunluğu edinilmiş deneyim ve gelenek temelinde demokrasiye olan hürmetini bugüne kadar sürekli göstermiştir. Milli Güvenlik Konseyi herkes için -vatandaşlar, idari kurumlar, çalışanlar ve anayasal organlar- demokratik şartların yine yaratılmasındaki uğraşında yardım davetinde bulunmaktadır.”
Sosyalist Grup üyelerinden İsveçli parlamenter Carl Gunnar mevzuyu genel konseydeki Türk parlamenter sayısına getirdi. Türkiye’den yalnızca dört parlamenterin gelmiş olması kafalarda soru işaretleri yaratmıştı: “Burada olan Türk meslektaşlarımızın kendilerini nitekim tam bir özgürlük ve içtenlikle tabir edebildiklerini bilme imkanımız var mı? On iki temsilciden yalnızca dördü burada. Öbürleri nerede? Bu kimin seçimi?”
Salondaki dört Türk parlamenterden biri olan Metin Toker, bu sorulara şu karşılığı verdi: “Kimi kuşkucu meslektaşlarımızın genel heyetteki sayımız konusunda kuşku ve dert duymasına gerek yok. Ben burada, heyetteki öteki meslektaşlarım üzere, kendimi temsil ediyorum. Yeni hükümet sebep mi daha küçük bir heyet gönderdi? Hiçbir fikrim yok, fakat muhakkak Avrupa Konseyi’nde yahut Türk parlamentosunda söz edilen görüşler yahut kullanılan oylardan dolayı değil. Hükümetten talimat yahut buyruk almadığımız konusunda emin olabilirsiniz.”
O günkü oturumun en enteresan konuşmalarından birini Hıristiyan Demokrat Grup üyesi (Batı) Alman parlamenter Erich Mende yaptı. Mende 1958’den bu yana AKPM üyesiydi. Türkiye’yi yakından tanıyordu; 1953’te Türkiye’yi ziyaret eden Alman parlamenter heyetinde yer almış ve Türk-Alman Derneği’nin kuruluşuna katılmıştı. Türkiye’nin Latin Amerika ülkeleriyle kıyaslanmasını eleştirdi: “Türkiye’deki olaylarla Güney Amerika’daki askerî darbeleri kıyaslamak Türk halkına ve Türk askerine hakarettir. Çağdaş Türk devletinin doğuşu, Türk ordusunun ülke dışında Osmanlı İmparatorluğu’nun düşmanlarına, içinde ise imparatorluğu geriye götürme adımlarına karşı yürüttüğü çabaydı. Ordunun başında General Kemal Paşa, nam-ı başka Atatürk, Türklerin atası vardı. Bu sebeple çağdaş Türkiye doğduğu birinci andan itibaren Türk ordusunun oynadığı rolü inkar edemezsiniz.”
Mende, Bülent Ecevit ve Süleyman Demirel’le ilgili farklı bir müşahede de aktardı: “Almanya’da iktidardaki Sosyal Demokrat Parti’den üç, Hıristiyan Demokrat muhalefetten üç ve bir de Liberal meslektaşımla birlikte geçen yıl nisan ayında Türkiye’yi ziyaret ettik. O devir Başbakan olan Ecevit’le konuştuk. Demirel’le konuştuk. General Evren de dahil olmak üzere askerî çevrelerle görüştük. İki büyük parti iş birliği yapsın, içinde Ecevit ve Demirel’in de yer alacağı geniş bir koalisyon kurulsun diye ısrar etmemiz için askerler bize âdeta yalvardılar. Aksi halde, istemedikleri halde yine müdahale edeceklerini söylediler. Ecevit ve Demirel’le görüşmelerimize Maliye Bakanı Sayın Kiep de katıldı. Kendilerine, 1966’da, 1979 Türkiye’sine göre çok daha az tehlikeli durumda olan Almanya’da Hıristiyan Demokrat Birliği ve Sosyal Demokrat Parti’nin birinci kere geniş bir koalisyon kurduklarını hatırlattık. Ancak, güya sağır insanlara öğüt veriyorduk. Bu iki devlet adamı arasındaki şahsi düşmanlık, benzeri bir işbirliğini imkansız kılıyordu.”
Oturum 1 Ekim günü de devam etti. O sabah saat 10.00’da başlayan oturumda birinci kelam alan Sosyalist Grup üyesi İngiliz parlamenter Robert Edwards oldu. Edwards sendikacılıktan gelmeydi. Dünya Sendikalar Federasyonu’nda vazife yapmış, geçmişte Türkiye’de sendikaların kurulmasına yardım etmişti. Avrupa Parlamentosu üyesiyken Türkiye’yle ilgileri yürüten komitede yer almıştı. Türkiye’de sendikacılara yönelik muameleden şikayetçiydi: “Polonya’da personeller grev yapma hakkını elde ettiği için burada kendilerini alkışlıyoruz. Türkiye’de ise askerî rejimin birinci beyanlarından biri grevdeki çelik personellerine işe dönme buyruğu vermek oldu, hem de dönmedikleri takdirde mahpus tehdidiyle. Polonya’nın komünist idaresi bile bu türlü bir şeye cüret edemedi…”
O günkü konuşmacılar listesinde, CHP’li Besim Üstünel de vardı. Üstünel, AKPM Ekonomik İşler Komisyonu raportörüydü. 12 Eylül’e gelinmesinde siyasalların önemli kusurlar yaptığını anlattı. Konuşması Türk siyaseti, siyasetçisi ve demokrasisinin iflas ettiğinin duyurusu üzereydi: “Son yıllarda, bilhassa de son aylarda Türk parlamenterler olarak, ferdî ya da parlamentodaki gruplarımız yahut bütünüyle, çok önemli kusurlar yaptığımızı ve demokrasimizin gerektiği üzere ve pürüzsüz işlemesi hedefiyle asıllı önlemler almak ve gerekli şartları yaratmak için değerli fırsatları kaçırdığımızı inkâr edemem. Müsamaha noksanlığı hayatın her alanında aşırı kutuplaşmaya yol açarken, partiler arasındaki dizginlenemez yarış parlamentoda büyük bir koalisyon oluşturulmasına mani oldu. Sonuç olarak yavaş yavaş seçmenlerimizin inancını yitirdik; bu da toplumsal bir hayal kırıklığı ortamı doğurdu. Askerî müdahale haberleri bu sebeple ülkemin insanları arasında bir kesim rahatlama olarak kabul gördü.”
Üstünel’in Batı’ya da bir eleştirisi vardı: “Sayın Ecevit yaklaşık on beş ay evvel AKPM’ye seslenmiş, gelişmekte olan bir ülke olarak Türkiye’nin yüzleştiği meseleleri ve demokratik rejimde bu meseleleri çözmeye çalışırken karşılaştığı zorlukları anlatmıştı. Avrupa hükümetlerine anlayış ve yardım davetinde bulunmuştu. Şayet Türkiye bugün parlamenter demokrasi yolundan saptıysa, bu büyük ölçüde, son on yılda ekonomik yapılar ve teknolojik parametrelerdeki büyük ölçekli ve ani değişimin muhtaçlıklarını karşılamakta geciken endüstrileşmiş Batı’nın vurdumduymazlığı ve ihmalinden kaynaklanıyor.”
Oturumun son konuşmacısı Turan Güneş’ti. Güneş, “seçilmişler” olarak Strasbourg’a gelmediklerini söyleyip, Besim Üstünel üzere, siyasalların 12 Eylül Darbesi’ndeki sorumluluğuna değindi: “Açık sözlülükle söylüyorum, şu anda Türk halkını yönetecek kâfi itibara sahip tek bir siyasetçi yok. Türkiye’de biz siyasetçilerin prestijinin içine düştüğü derinlik budur, Avrupa ailesinin önünde itiraf ediyorum. Türkiye’de bizler için yönetme mümkünlüğü bulunmuyor. Durum bu türlü olmasaydı, Sayın Ecevit ve Sayın Demirel’in, kibarca ordunun muhafazası altına alınmaları için generaller tarafından gönderilen temsilciye direniş göstermemiş olmaları nasıl açıklanabilirdi? Kimse direniş göstermedi, çünkü kimse -işçi sınıfı, sendikalar yahut köylüler- peşlerinden gitmezdi. Bizlerden parlamentoyu terk etmemiz ve gidip ülkenin diğer bir yerinde yaşamamız istendiğinde kimse direniş gösterecek pozisyonda değildi.”
Oturum sona ermişti. Öğlenden sonra raportör ve Siyasi İşler Komisyonu liderinin değişik görüşleri özetlemelerinin akabinde oylamaya geçildi. Dört değişiklik önergesi hazırlanmıştı. Hiçbiri kabul görmedi. Rapora ek tavsiye kararı ezici oy çoğunluğuyla kabul edildi. Kararda; Türkiye hükümetinden, taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne hürmet duyması, 12 Eylül öncesi yürürlükte olan kanunları ihlal etmemiş milletvekillerini özgür bırakması ve özgürce siyasi parti, sendika ve öteki demokratik derneklerin kurulmasına imkan tanıyarak bir an önce demokratik sisteme geri dönmesi daveti yapılıyordu. Avrupa Konseyi’nin icra organı olan Bakanlar Komitesi’nden ise bunlara uymayacak bir Türkiye’ye Avrupa Konseyi tüzüğü gereği süreç yapması, yani üyeliğin askıya alınmasını değerlendirmesi isteniyordu.
AKPM Türkiye’deki durumu 26-30 Ocak 1981 tarihli genel heyet oturumlarında bir sefer daha gündemine aldı. Raportör Steiner tarafından hazırlanan ikinci raporun 28-29 Ocak günleri genel şurada görüşülmesi kararlaştırıldı. O tarihte Avrupa Konseyi devir başkanlığını yürüten İsveç’in Dışişleri Bakanı Ola Ullsten 28 Ocak’ta AKPM genel heyetine hitap etti. İsveç hükümeti, Türkiye’deki durumun bundan bu türlü Bakanlar Komitesi’nin “daimi gündem maddeleri” arasına alınması için 19 Aralık 1980’de Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi’ne resmen müracaatta bulunmuş, Avrupa Konseyi ülkelerinin çoğunluğu bu teklife sıcak bakmamıştı Ullsten AKPM genel şurasında yaptığı konuşmayı, “Avrupa Konseyi’nin saygınlığı, kuruluş prensiplerini savunma kapasitesinde yatar… Türkiye meselesini da ele alırken Avrupa Konseyi’nin üzerine kurulu olduğu temel prensiplerin, yani hukukun üstünlüğü, insan hakları, temel özgürlükler ve parlamenter demokrasiyi hatırlamalıyız” cümlesiyle bitirdi. İskandinav ülkeleri, Albaylar Cuntası periyodunda Yunanistan’a karşı geçmişte Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne devletler arası dava müracaatında bulunmuştu. Ullsten, Türkiye’deki durumun o an için Yunanistan’la kıyaslanamayacağını belirtmekle birlikte, gerekirse Ankara’ya karşı da devletler arası müracaat yapılabileceği sinyali verdi.
Öğleden sonra başlayan Türkiye oturumuna Türk heyeti 12 parlamenterle katıldı. Heyetteki asli üyelerden MSP’li Temel Karamollaoğlu ve MHP’li Agâh Oktay Güner mahpusta olduklarından gelememişler, onların yerine yedek üyeler Abdullah Köseoğlu (CHP) ve Şaban Karataş (AP) gönderilmişti. O tarihlerde Türkiye’nin Avrupa Konseyi’ndeki Daimi Temsilciliği vazifesini Büyükelçi Semih Günver yürütüyordu. Günver Strasbourg’daki misyonu hakkında 1988’de kaleme aldığı anılarında bu hususta şunları yazacaktı: “Parlamento heyetimizin Strasbourg’a hareketinden bir gün evvel MGK Genel Sekreteri Haydar Saltık, Parlamento heyetimiz üyeleriyle görüşmek üzere kendilerini makamına davet etti. O tarihte parlamenterlerimizden yarısı hazır bulunuyordu. Başka altısı öbür yerlerdeydiler. Davete hatırladığım kadarıyla Halit Evliya, Turan Güneş, Muammer Aksoy, Metin Toker, Şaban Karataş ve Oral Karaosmanoğlu katıldılar. Orgeneral Haydar Saltık, konuklarına, Strasbourg’a vazifeyle son sefer gönderildiklerini bildiri etti ve siyasi hayatlarının artık sona ermiş bulunduğunu da münasip biçimde bildirdi. Bu arada Metin Toker’e dönerek ‘Tabii siz bu sözlerimin dışında kalıyorsunuz’ manasında bir teminat vermekte fayda gördü. Bilhassa Turan Güneş bu karara çok alındı. Öbürleri de üzüldüler.”
Oturuma temel oluşturan raporun hazırlanması için Avusturyalı raportör Ludwig Steiner, Siyasi İşler Komisyonu üyesi Luis Yanez-Barnuevo eşliğinde 5-9 Ocak 1981 tarihlerinde Ankara ve İstanbul’a gitmişti. Mahpustaki AKPM üyeleri Temel Karamollaoğlu ve Agâh Oktay Güner’le görüşmek istemişler, fakat müsaade alamamışlardı. Bu iki isim ve MGK üyeleri dışında kimle görüşmek istedilerse görüşebilmişlerdi. Görüştükleri şahıslar arasında Başbakan Bülend Ulusu, Dışişleri Bakanı İlter Türkmen, (eski) siyasi parti başkanları Ecevit, Demirel ve Feyzioğlu ile son Meclis ve Senato liderleri da vardı. Görüşmeler, Türkiye’nin demokrasiye dönüşü, Türkiye’deki anayasal durum, 12 Eylül’den bu yana siyasi faaliyette bulunabilme imkanı ve mahallî yöneticilerin durumu üzerinde yoğunlaştı. Steiner, Türkiye’den gelen insan hakları ihlali, bilhassa de azap ve berbat muamele savları sebebiyle birkaç ay öncesine oranla daha tedirgindi. Buna karşın bir defa daha “Türkiye’nin uyarılması, fakat Avrupa Konseyi’nden dışlanması için beklenmesi” iletisi içeren bir karar metni hazırladı. Türkiye’deki durumla ilgili yeni bir değerlendirmeyi Mayıs 1981 genel şura oturumuna havale eden metin, 29 Ocak’ta oy çoğunluğuyla kabul edildi. Türk parlamenterler çekimser oy kullandı.
AKPM’nin Mayıs 1981’deki genel konsey toplantılarına Türkiye’den heyet gönderilmedi. AKPM’deki Türk heyetinin yetki evrakı Mayıs 1981’de sona eriyordu. Türkiye’de şimdi yeni bir Meclis yoktu. 12 Eylül öncesi misyon yapan son heyetin yetkilerinin yine onaylanması da mümkün değildi. Aslında, bu durum Milli Güvenlik Konseyi Başkanı Orgeneral Kenan Evren ve arkadaşlarının işine geliyordu. Generaller AKPM’nin tenkitlerinden usanmışlardı. AKPM cephesine heyet gitmesi için uğraş etme niyetleri yoktu. AKPM’den uzaklaşmanın ne manaya geldiğini bilen Türk diplomasisinin eforları ise sonuçsuz kalacaktı.
AKPM genel şurasında 13 Mayıs 1981 günü düzenlenen Türkiye oturumunda, o an Türkiye’nin başına gelebilecek tahminen de en berbat şey gerçekleşti. Oturum saat 15.00’te başlamıştı. Konuşmacılar sırasıyla Türkiye’deki rejime tenkitler yağdırırken, oturumu yöneten AKPM Başkanı Jose Maria de Areilza’ya acil bir ileti iletildi. De Areilza, oturumu keserek Papa’nın taarruza uğradığını duyurdu. Fransız haber ajansı AFP’yi kaynak gösterip, Papa’ya Piazza San Pietro’da ateş açıldığını söyledi. Genel şura salonundaki parlamenterler şoke olmuştu. Herkes “Kim yapmış olabilir?” diye birbirine bakınıyordu. Oturuma derhal ara verildi. Dışişleri Bakanı İlter Türkmen de suikast haberini Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi toplantıları için geldiği Strasbourg’da öğrenecekti. Failin bir Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olduğu duyulunca, o anlarda Strasbourg’da Avrupa Konseyi’nden Türkiye hakkında mümkün olduğu kadar hafif bir karar çıkması için uğraş veren Türk diplomatlarının başından âdeta kaynar sular dökülecekti.
AKPM 14 Mayıs’ta iki Türkiye kararı birden oyladı. Birinci karar, Türkiye’deki gelişmelerin yakın takibe alınması, oburu ise Türk heyetinin misyon mühletinin uzatılmasıyla ilgiliydi. AKPM, saatler süren tartışmalar ve perde arkası müzakereler sonrasında, oy çokluğuyla, Türkiye’nin yakın takibe alınmasını ve Türk heyetinin misyon müddetinin uzatılmamasını kararlaştırdı. Türk parlamenterler 1949’dan bu yana ikinci kere muhakkak bir mühlet AKPM’den uzak kalacaktı. Demokratik ve hür seçimler düzenlenip, yeni bir parlamento işlerlik kazanıncaya kadar Türk parlamenterler Strasbourg’a gelemeyecek; Türkiye’nin AKPM’deki koltukları Ocak 1984’e kadar boş kalacaktı. AKPM buna karşılık Türkiye’nin Avrupa Konseyi ailesinden çıkarılması yönünde bir karar almadı.
AKPM, 14 Mayıs kararından sonra da Türkiye konusunu gündeminden düşürmedi. Türkiye’ye ziyaretlerini sürdürdü, kararlar almaya devam etti. Bu ziyaretlerden en değerlisi 8 Ocak 1982’de gerçekleşti. Eleştirileri sebebiyle Avrupa Konseyi’ne sempatiyle bakmayan Kenan Evren, AKPM’den bir heyeti kabul etmeyi nihayet kabullenmişti. Görüşme Çankaya Köşkü’nde programlandı.
Semih Günver’in aktardığına nazaran, Evren dört kişilik AKPM heyetiyle yaptığı 45 dakikalık görüşmede şunları söyledi: “Günümüzde aşırı sol güçler sosyalist partilere sızmaktadır. Bizde de bu türlü olmuştur. Memleketler arası kuruluşlara girince birtakım haklardan feragat olunur. Biz de bu türlü düşünüyoruz. Bu geçiş devresinde bize biraz daha vakit tanımanız lazımdır. Anlayış göstermelisiniz. Tarafı olduğumuz bütün mukavelelere sadık kalacağız. Bu isteğimizin bir kanıtı de sizlerin hala Türkiye’de bulunmasıdır. Dünyada 1939’dan evvelki kuralları andıran bir durum mevcut. Birbirimize karşı anlayışlı olalım. Genç kuşak savaşın acılarını bilmiyor. Gençler arasında pasifist bir akım gitgide kuvvetleniyor, yaygınlaşıyor. Muhasımlarımız ise durmadan silahlanıyorlar. NATO zaaf gösterirse Üçüncü Dünya Savaşı’nın önüne geçilemez.”
Türrkiye Avrupa’dan “anlayış” istiyor, “Avrupalıyım” diyor lakin Avrupa’yı ikna edemiyordu. O denli ki 12 Eylül rejimi sebebiyle Avrupa ailesinden dışlanma riskiyle karşı karşıya kalacak, hatta bir ara, tenkit dozuna dayanamayıp Avrupa Konseyi’nden çekilmeyi dahi düşünecekti. Türkiye’deki askeri rejimin kimi uygulamalarının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne ters olduğunu düşünen Fransa, Hollanda, İsveç, Norveç ve Danimarka, Ankara’ya karşı devletler arası dava açmak için 1 Temmuz 1982’de Avrupa İnsan Hakları Komisyonu’na başvuracaktı (AİHM, 1998’e kadar iki etaplı bir yargı organı olarak çalışmaktaydı. Müracaatlar evvel Avrupa İnsan Hakları Komisyonu’na yapılıyor, kurul başvuruyu kabul edilebilir bulursa, belge Divan’a sevk ediliyordu). Bu devletlerarası müracaatın temel münasebeti DİSK davasıydı. Davacı ülkeler, Türkiye parlamenter rejime dönmeye başladıktan sonra, daha fazla demokratikleşme yönünde verilen kelamlar karşılığında Ankara ile “dostane çözümde” anlaşıp, Avrupa solunun protestolarına karşın dava müracaatlarını 7 Aralık 1985’te geri çekecekti.
Doğu Avrupa’da Glasnost ve Perestroyka rüzgarları esmeye başlamış, Batı’da Yunanistan’ın akabinde İspanya ve Portekiz’in AET üyelikleri katılaşmıştı. Türkiye, Turgut Özal’ın Başbakanlığı periyodunda atılan kimi adımlar sayesinde 1972’den sonra birinci sefer 20 Kasım 1986-7 Mayıs 1987 arasında Avrupa Konseyi dönem başkanlığı yapabildi. Ankara, Avrupa demokrasi ailesine dönüşünün sembolü olan bu dönem başkanlığı sırasında harikulâde bir açılım yaparak, kendi vatandaşlarına Avrupa İnsan Hakları Komisyonu’na ferdî müracaatta bulunma hakkı tanıdığını duyurdu. AET üyeliğine müracaat da birebir yıl geldi. Türk vatandaşlarına AİHM’ye ferdî müracaat hakkı tanınması ile AET’ye tam üyelik müracaatının tıpkı periyoda denk gelmesi elbette tesadüf değildi.
Turgut Özal 27 Eylül 1989’da Strasbourg’da AKPM genel şurasına hitaben, “İnsan hakları ve temel özgürlükler üniversaldir. İnsan hakları meseleleri günümüzde ulusal sonları aşmaktadır. Artık her devletin iç sorunu olarak görülemez, bu sıkıntılarla memleketler arası seviyede ilgilenmek gerekiyor. Bugün öğlenden sonra AİHM’yi ziyaretim sırasında Türk hükümetinin bu mahkemenin zarurî yargı yetkisini tanıdığı kararını ileteceğim” diyecekti. Fakat bu ve gibisi adımlar kâfi gelmedi. Türkiye, 12 Eylül Darbesi’nin yarattığı tahribat ve kendi içindeki dengesizlikler sebebiyle 1990’lı yıllarda ışık süratiyle ilerlemeye başlayan Avrupa treninine yetişemedi.
