El Cezire’den Urooba Jamal‘ın tahliline nazaran, 12-13 Eylül’de Hindistan’ın başşehri Yeni Delhi‘de düzenlenecek BRICS Liderler Zirvesi, kümenin Batı merkezli milletlerarası nizama nitekim alternatif oluşturup oluşturamadığı tartışmasını tekrar gündeme taşıdı.
Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika‘nın oluşturduğu çekirdeğe son yıllarda İran, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Suudi Arabistan, Mısır, Etiyopya ve Endonezya‘nın katılmasıyla genişleyen BRICS, dünya siyasetinde ve iktisadında çok daha büyük bir tartıya ulaştı.
Ancak uzmanlara nazaran ekonomik büyüklük, şimdi ortak siyasi güce dönüşmüş değil.
BATI’NIN YERİNİ ALMAK ZORUNDA DEĞİL
Makalede öne çıkan değerlendirmelerden biri, BRICS’in muvaffakiyetinin “Batı’nın yerini alıp alamadığı” üzerinden ölçülmesinin aldatıcı olabileceği.
Sao Paulo Üniversitesi BRICS Çalışmaları Grubu‘ndan Octavio Oliveira ve Enzo Godinho‘ya nazaran kümenin Birleşmiş Milletler gibi güçlü bir kurumsal yapıya sahip olmaması, kıymetini ortadan kaldırmıyor.
Araştırmacılar, BRICS’in asıl değerinin “Küresel Güney ülkelerinin seslerini duyurabilecekleri ve işbirliğinde Batı’yı devre dışı bırakabilecekleri bir platform” oluşturmasında yattığını belirtiyor.
Carleton Üniversitesi‘nden Sean Burges da BRICS’in Batı liderliğindeki sistemi devralmaktan çok, üyelerine daha fazla hareket alanı sağlamaya çalıştığı görüşünde.
Burges’a nazaran ülkeleri bir arada tutan iki temel öge bulunuyor: Uluslararası ticaretten daha fazla ekonomik yarar elde etmek ve Batı’nın demokrasi ile insan hakları hususlarındaki baskısından daha bağımsız hareket edebilmek.
EKONOMİK DEV, SİYASİ GÜCÜ SINIRLI
BRICS’in sayıları ise bloğun sebep göz ardı edilemeyeceğini ortaya koyuyor.
El Cezire’nin aktardığı datalara nazaran, 11 üyeli küme, dünya nüfusunun yaklaşık yarısını, satın alma gücü paritesine nazaran global üretimin yüzde 40’ını, dünya petrol üretiminin yüzde 44’ünü ve global ticaretin yaklaşık dörtte birini temsil ediyor.
IMF bilgilerine nazaran BRICS ekonomilerinin 2026’da yaklaşık yüzde 3,7 büyümesi beklenirken, G7‘de bu oran yaklaşık yüzde 1 düzeyinde.
Ancak jeostratejik analist Imran Khalid‘e nazaran BRICS’in gerçek nüfuzu, büyüklüğünün düşündürdüğünden daha zayıf.
Bunun en değerli örneklerinden biri BRICS tarafından kurulan Yeni Kalkınma Bankası (NDB). Bankanın 2024 sonuna kadar onayladığı toplam finansman yaklaşık 39 milyar dolar düzeyinde kalırken, kurum finansmanının kıymetli kısmını hâlâ dolar üzerinden sağlıyor.
DOLAR HÂLÂ EN BÜYÜK ENGEL
BRICS’in Batı’nın ekonomik hakimiyetine meydan okumasının önündeki en büyük yapısal mahzurlardan biri de ABD dolarına bağımlılık.
Makalede görüşlerine yer verilen uzmanlara nazaran, “dolarizasyonu azaltma” yönündeki yoğun söyleme karşın BRICS ülkeleri arasındaki ticaretin büyük kısmı hâlâ dolar üzerinden gerçekleştiriliyor ve üyelerin birden fazla değerli ölçüde dolar rezervi tutuyor.
Çin yuanın kullanımını artırmaya çalışırken, Suudi Arabistan da farklı para üniteleriyle ticaret seçeneğini gündeme getiriyor. Fakat analist Guy Burton‘a nazaran doların önümüzdeki on yıl içinde önemli biçimde tahtından edilmesi beklenmiyor.
Khalid ise burada daha sessiz bir değişime dikkat çekiyor:
“Blok bir bütün olarak dolardan çıkmıyor; üyeler kendi dolar bağımlılıklarını ilişki alaka azaltıyor.”
Ona nazaran bu süreç daha yavaş ilerliyor, lakin bir sefer gerçekleştiğinde bilakis çevrilmesi de daha güç oluyor.
İRAN SAVAŞI NEYİ ORTAYA ÇIKARDI?
BRICS’in en büyük avantajlarından biri çok farklı ülkeleri tıpkı masada buluşturması. Lakin bu çeşitlilik tıpkı vakitte kümenin en kıymetli zaaflarından biri.
El Cezire’nin tahlilinde, ABD ve İsrail’in İran’a karşı yürüttüğü savaş bunun en açık örneklerinden biri olarak gösteriliyor. Mayıs ayında düzenlenen BRICS dışişleri bakanları toplantısında üyeler ortak bir açıklama üzerinde anlaşamadı.
Khalid’e nazaran İran, açıklamada ABD ve İsrail’in hareketlerinin açıkça isimlendirilmesini istedi, fakat BAE buna karşı çıktı. Sonuçta toplantı ortak bildiri yayımlanmadan sona erdi.
Burton bu durumu BRICS’in temel yapısal hududu olarak görüyor. Ülkelerin birbirlerini savunmak zorunda oldukları bir ittifak mantığının bulunmadığını belirten Burton, “BRICS’te ‘birimiz hepimiz, hepimiz birimiz için’ anlayışı yok” değerlendirmesinde bulunuyor.
Burges ise sorunu daha açık biçimde özetliyor: “Bütün üyeler daha fazla kelam hakkı istiyor, lakin ne söylemeleri gerektiği konusunda muhakkak anlaşamıyorlar.”
BRICS’İN ASIL GÜCÜ NE?
Makalede ortaya çıkan tabloya nazaran BRICS, ortak para ünitesi, ortak gümrük tarifesi yahut karşılıklı savunma yükümlülüğü bulunan klasik bir jeopolitik ittifak değil.
Buna karşılık Batılı kurumların dışında kalkınma finansmanı yaratması, üyeleri arasındaki ticareti kolaylaştırması ve Küresel Güney ülkelerine Washington ile Pekin arasında daha geniş hareket alanı sunması, kümenin tesirini farklı bir noktaya taşıyor.
Imran Khalid’e nazaran BRICS‘in en değerli başarısı da tam burada yatıyor: Küme, Batı’nın yerine geçen yeni bir tertip kurmaktan çok, “Batı’nın tek tek ülkelere ucuza baskı uygulama imkanına meydan okuyan” bir yapıya dönüşüyor.
Bu açıdan BRICS’in önündeki temel soru, Batı merkezli sistemi yıkıp yıkamayacağı değil; Batı’nın global sistemdeki hakimiyetini eskisi kadar kolay kullanıp kullanamayacağı olarak öne çıkıyor.
