Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü ve Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan “Aileye Bilgelik Aşısı” isimli kitabında, dijital dünyanın aile içindeki sıkıntıları ve tahlil tekliflerini ele aldı.
Dijital bağımlılık, kişinin özgür iradesini ortadan kaldırabilir
Dijital bağımlılığı kişinin dijital araçlarla denetimsiz ve fonksiyonelliğini bozacak seviyede meşgul olması olarak tanımlayan Prof. Dr. Tarhan, bu durumu ikiye ayırıyor ve “Birincisi dependence dediğimiz berbata kullanım. İkincisi ise addiction dediğimiz, kişiyi adeta esir alan bağımlılık. Bu basamakta artık kişinin özgür iradesi zayıflar, davranışı bağımlılık yönetir. Bağımlılığın birinci belirtisi, kişinin yaptığı davranışların, hareketlerin hayatındaki en öncelikli ve değerli bir mevzu haline gelmesidir. 60 dakikanın 50 dakikasında onu düşünür. Bir şeylere ilgilenirken bile ‘Ne yaparım da çabucak dijital oyun oynarım, ne yaparım da çabucak dijital bir ortama girerim’ biçiminde devamlı çok zihinsel uğraş içindedir. Dijital kumar bağımlılığı da dijital oyun bağımlılığı üzere dijital bağımlılık içine girer.” dedi.
Beyinde dopamin sistemi nasıl etkileniyor?
“Son yapılan araştırmalarda bağımlılığın da şeker hastalığı üzere benzeri hastalık olduğu tespit edildi.” diyen Prof. Dr. Tarhan, “Bağımlılıkta da dijital, cümbüş, husus haz ögeleriyle meşgul olanlarda bir süre sonra preaddiction, yani bağımlılık öncesi bir durum oluyor ve beynindeki dopamin reseptörleri bozuluyor. Şekerdeki insülin reseptörleri bozulduğu üzere, dopamin reseptörleri de bozuluyor. Bir süre sonra dopamin reseptörleri daha çok dopamin istiyor, daha çok haz istiyor. Bundan sonra da dopamin yetmezliği sendromu, yani ödül yetmezliği sendromu başlıyor. Böylelikle kişi hayatının merkezine bağımlılık unsurunu alıyor. Bu dijital/sanal olur, kimyasal olur, hiç fark etmez birebir dopamin sistemi beyninde etkileniyor.” diye konuştu.
Kuşakların toplumsallaşma araçları
Son yıllarda X, Y, Z nesillerinden kelam edildiğini ve jenerasyonları teknolojiyle ilişkilendirerek tanımladığını lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Ben bu jenerasyonları yaştan bağımsız değerlendirmeye çalışıyorum. X jenerasyonu, radyo neslidir ve radyonun periyodunda doğmuş, büyümüşlerdir. Radyo ile hayatla irtibat kurarak sosyalleşmişlerdir. Y nesli da televizyonla sosyalleşmiştir. Z jenerasyonu da toplumsal medyayla neslidir ve toplumsal medya ile sosyalleşmişler, irtibat kurmuşlardır. Z jenerasyonu, toplumsal medyayı hayatlarında en değerli bağlantı ögesi haline getirmiş bir jenerasyondur. Bu üç nesil ortasında çok süratli değişimler yaşanmış, değerli farklılıklar vardır. Eski jenerasyonlar zorluk içerisinde olgunlaşıyorlardı. Toplumsal medya jenerasyonu ise her şeye kolay eriştikleri için varlık içerisinde olgunlaşmak durumundalar.” sözünde bulundu.
Dijital bağımlılık nasıl anlaşılır?
Dijital bağımlılığın anlaşılmasında unsur bağımlılığındaki ölçütlerin kullanıldığını kaydeden Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:
“Bu ölçütleri dijital bağımlılığa, ekran maruziyetine uygulamasını yaptığımız vakit, çok zihinsel uğraş, başarısız bırakma teşebbüslerini görüyoruz. Yani kişinin, makûs sonuçlarını gördüğü halde devam etmesi, tehlikeli kullanımlar ortaya çıkıyor. Bilhassa gençlerin yaşadığı dijital dünyada, öğrenilmiş otizm olayları artıyor. Gençlerin, diğerleriyle manalı bağlantı kurmakta zorlandığı, toplumsal ortamlarda kendilerini tabir etmekte zahmet çektiği, hislerini söz etmekte ve anlamakta zorlandıkları görülüyor. Bu durum, dijital dünyanın getirdiği öğrenme ve bağlantı biçimlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkıyor.”
Dijital oyun bağımlılığı
Dijital oyun bağımlılığı popülerliğinin bilhassa pandemi devrinden sonra arttığını söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “Çünkü beşerler içe kapandı, meskende yalnız kaldılar. Bir cümbüş ve ilgi alanı olarak oyunlara çok yöneldiler. Dünyada yapılan araştırmalarda, pandemi periyodunda bağımlılık tanısı %50 artış gösterdi. Pandemi geçtikten sonra bunun yavaş yavaş olağana dönmesi lazım fakat çok olağana dönmedi. Dijital bağımlılık da bir bağımlılık tipi olarak literatüre girdi. Çocuklarda, bilhassa gençlerde daha çok ortaya çıkıyor. Zevk alacakları diğer alanlara yönelmekten daha kolay zevk alacakları için buna yöneliyorlar. Oyunların birden fazla da tek kişilik oyunlar değil, çevrimiçi kümelerle oynanan strateji usulü oyunlar. TÜİK’in 2021’de, 6-15 yaşlarındaki çocuklarda yaptığı istatistikte evvelki yıllara nazaran %66 artış olduğu görüldü. Kendi klinik tecrübelerimizde de bunu çok görüyoruz.” dedi.
Dijital oyunlardaki şiddet
Dijital oyunlarda yönetilmenin bilhassa çocukların ilgisini çektiğini söz eden Prof. Dr. Tarhan, “Sanal ortamda ellerinde silahla insanları öldürüyorlar, bu da çocukların güzeline gidiyor. Soyut niyet ve maharet gelişmediği için çocuklar cümbüş olarak görüyorlar. Mesela şu anda çocuklara bilhassa Gazze’deki olaylar örnek gösterilerek, ‘Bak, sen oynuyorsun sanal şiddet oyununu lakin bunun gerçeğinde çocuklar annesiz, babasız, yuvasız kaldı’ denebilir. Veyahut ‘Bu bir oyundur, oyun olarak oyna, her insan beyninin eğlenmeye de muhtaçlığı var ancak bu insanın günlük vakti içerisinde %20’yi geçmemeli. Başka cümbüşler var, arkadaşlarla sohbet üzere, bunlara da vakit ayırmalısın’ önerisi sunulabilir.” halinde konuştu.
Empati eğitiminin önemi
“Şu anda dünyadaki bütün kötülükleri bir odaya doldurun kapısını empati yoksunluğu açar. Zira empati olmayan bir kimse yalnızca kendi çıkarından olaylara bakar ve karşı tarafın acı çekmesinden rahatsız olmaz.” diyen Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:
“Anne babalarıyla vakit geçirmeyen çocuklarda oyun bağımlılığını daha fazla görüyoruz. Hatta bu çocuklar o denli oyun bağımlısı oluyor ki vakit kaybetmemek için tuvaletini odasında pet şişeye yapıyor. Oyun bağımlılığı, beyindeki ödül ceza sistemini bozuyor, yani kokain bağımlılığından farklı değil. ‘Ne olacak bir oyun!’ dememek lazım. Birçok anne de ‘Aman konutta, gözümün önünde oyun oynuyor. Ne olacak ki!’ deyip, çok dikkate almıyor. Dikkate almadığında da çocuk bir süre sonra artık öteki şeyden haz almamaya başlıyor. Artık bağımlılara ödül yetmezliği sendromu deniyor. Bu şahıslarda beyin ödüllere, hazzı aramaya çok daha kolay ulaşıyorlar. O bölgeyi tedavi etmek gerekiyor lakin alışılmış ki kişi isterse bu tedavi oluyor.”
Bağımlılık tedavisinde nörobilimsel usullerin kullanıldığı belirten Prof. Dr. Tarhan, “Beyindeki bozulan ödül sistemi manyetik ihtarlarla tekrar düzenlenmeye çalışılıyor. Fakat kişi istemezse hiçbir tedavi işe yaramaz.” formunda kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
