İktisatçı Mahfi Eğilmez, “Yapay Zekâ ve Jevons Çelişkisi” başlıklı yazısında, verimliliğin her vakit daha az kaynak tüketimi manasına gelmediğini vurguladı. Eğilmez, teknolojinin daha verimli hale geldikçe ucuzlayıp yaygınlaştığını, bunun da toplam kaynak kullanımını artırabildiğini belirtti.
Eğilmez, iktisatta “Jevons Çelişkisi” olarak bilinen bu durumu, verimlilik arttıkça teknolojinin daha erişilebilir hale gelmesi ve kullanımın süratle yayılması sebebiyle toplam tüketimin artması halinde açıkladı.
KÖMÜR TÜKETİMİ ÖRNEĞİYLE ANLATTI
Yazısında tarihî örneklere de yer veren Eğilmez, 1865 yılında İngiliz iktisatçı William Stanley Jevons’un The Coal Question isimli yapıtına dikkat çekti.
Teknoloji dünyasında yaygın bir varsayım vardır: Bir süreç daha verimli hâle geldiğinde daha az kaynak ve güç kullanılır, daha az vakit harcanır ve maliyetler düşer. Bu, birinci bakışta epey mantıklı görünse de tarih, verimliliğin her vakit daha az tüketim manasına gelmediğini gösteriyor.
1865 yılında İngiliz iktisatçı William Stanley Jevons, The Coal Question isimli yapıtında dikkat cazibeli bir müşahede ortaya koydu. Buhar makineleri geliştikçe birebir işi yapmak için daha az kömür gerekiyordu. Doğal beklenti, kömür tüketiminin azalmasıydı. Lakin tam aykırısı gerçekleşti. Buhar gücü ucuzladıkça fabrikalar bu teknolojiyi daha yaygın kullanmaya başladı, üretim arttı ve yeni kullanım alanları ortaya çıktı. Sonuç olarak her bir makine daha verimli çalışmasına rağmen toplam kömür tüketimi süratle yükseldi. Bu olgu bugün Jevons Çelişkisi ismiyle biliniyor.
VERİMLİLİK ARTTIKÇA TÜKETİM DE ARTIYOR
Eğilmez, tıpkı tesirin farklı alanlarda da görüldüğünü belirterek şu değerlendirmeyi yaptı:
Teknoloji tarihinde bu durumun pek çok örneğiyle karşılaşıyoruz. Yakıt tasarruflu arabalar yaygınlaştıkça beşerler daha uzun aralıklar kat ediyor. İnternet ilişkileri hızlandığında daha az değil, daha fazla bilgi tüketiliyor. Velhasıl verimlilik artışı, birçok vakit tüketimi azaltmak yerine daha da artırıyor.
Şehir ulaşımında da emsal bir düzeneğin işlediğini tabir eden Eğilmez, yeni köprü ve otoyolların birinci etapta trafiği rahatlatsa da vakitle daha fazla araç kullanımını teşvik ederek yoğunluğu tekrar artırabildiğini söyledi.
YAPAY ZEKÂDA DA AYNI DİNAMİK İŞLİYOR
Mahfi Eğilmez, bugün tıpkı sürecin yapay zekâ alanında da yaşandığını belirterek, yapay zekâ araçlarının dijital içerik üretimi, yazılım geliştirme, tasarım ve müşteri hizmetleri üzere birçok alanda maliyetleri düşürdüğünü fakat toplam kullanımın süratle arttığını tabir etti.
Bugün birebir dinamiği yapay zekâ alanında da açıkça görebiliyoruz. Son birkaç yılda yapay zekâ araçları dijital içerik ve bilgi üretiminin maliyetini değerli ölçüde düşürdü. Daha evvel saatler süren araştırmalar dakikalar içinde tamamlanabiliyor. Yazılım geliştirme süreçleri hızlanıyor, tasarım üretimi kolaylaşıyor, müşteri hizmetleri otomatikleşiyor ve içerik üretimi büyük ölçüde artıyor. Her bir vazifenin maliyeti azalırken toplam üretim kapasitesi süratle yükseliyor.
ENERJİ TÜKETİMİ VE VERİ MERKEZLERİ BÜYÜYOR
Eğilmez, yapay zekâ modellerinin daha verimli hale gelmesine karşın kullanımın yaygınlaşmasının data merkezlerinin büyümesine, daha güçlü işlemcilere gereksinim duyulmasına ve güç talebinin artmasına sebep olduğunu belirtti.
Tam da bu noktada Jevons Çelişkisi yine karşımıza çıkıyor. Yapay zekâ modelleri her geçen yıl daha verimli hâle gelse de kullanımın yaygınlaşmasıyla data merkezlerinin sayısı artıyor, daha güçlü işlemcilere muhtaçlık duyuluyor ve güç talebi büyüyor. Bir sorgunun maliyeti düşerken toplam sorgu sayısı katlanıyor. Verimlilik arttıkça yapay zekâya dayalı uygulamaların ve kullanım senaryolarının sayısı da süratle artıyor. Sonuçta misyon başına harcanan güç azalmasına rağmen sistem genelindeki toplam güç tüketimi artıyor.
YENİ MESLEKLER DE ORTAYA ÇIKIYOR
Yapay zekânın sırf güç tüketimini değil işgücü piyasasını da dönüştürdüğünü belirten Eğilmez, data hazırlama, model eğitimi, yapay zekâ entegrasyonu, kalite denetim, etik kontrol ve yapay zekâ takviyeli eser geliştirme üzere yeni uzmanlık alanlarının öne çıktığını tabir etti.
ASIL SORU VERİMLİLİĞİN NASIL KULLANILDIĞI
Eğilmez, yapay zekâ tartışmalarında odak noktasının verimliliğin kendisi değil, bu verimliliğin nasıl değerlendirildiği olması gerektiğini belirterek yazısını şu tabirlerle tamamladı:
Bu sebeple yapay zekâ tartışmalarında asıl odaklanılması gereken husus verimliliğin kendisi değil, verimliliğin nasıl kullanıldığıdır. Şayet hedef birebir çıktıyı daha az kaynakla üretmekse toplam tüketim nitekim azalabilir. Fakat elde edilen verimlilik daha fazla üretim yapmak, daha fazla kullanıcıya ulaşmak ve daha fazla süreç gerçekleştirmek için kullanılıyorsa toplam kaynak tüketimi büyümeye devam edecektir. Zira teknolojinin başarısı, birçok vakit onu daha az değil, daha fazla kullanmamıza yol açar.
Yapay zekâ, Jevons Çelişkisi’nin günümüzdeki en görünür örneklerinden biri hâline geliyor. Bu da bizi temel bir soruyla karşı karşıya bırakıyor: Verimlilik arttığında nitekim tasarruf mu ediyoruz, yoksa sadece daha fazlasını üretip tüketmenin önünü mü açıyoruz?
