En çekirdek anılarınızı düşünün; eşinizle tanışmanız, çok istediğiniz bir işe girmeniz yahut sevdiğiniz birinin hayatını kaybettiğini öğrenmeniz. Kimilerini hatırlamak oldukça kolaydır ve canlı ayrıntıları, o anın kendisi kadar taze görünür. Öteki anılar daha meçhul ve soluk üzere gelebilirken, en inatçı olanlar hiç ortaya çıkmaz. Hem düzgün hem de berbat anılar ortasındaki bu çelişki neden?
Geçen hafta Science Advances bülteninde yayımlanan bir çalışmada, alelade anıların kıymetli bir olayla irtibatlı olması durumunda beyinde fazladan yapışma gücü kazandıkları bulunmuş. Bunlar ortasında şaşırtan nitelikte bir olay, keyifli nitelikte bir olay ve hatta duygusal tesiri yüksek olaylar bulunuyor. Örneğin piyangoyu kazanırsanız, kolay bir şey olsa bile bunun çabucak öncesinde ne yaptığınızı hatırlamanız daha olası. Ya da birtakım makûs haberler aldığınızda üzerinizde ne olduğunu yahut öğle ne yediğinizi hatırlayabilirsiniz.
Arka plandaki beyin düzeneklerini anlamak, bellek sorunları olan şahıslar için daha âlâ tedaviler bulunmasını sağlayabilir ve hatta öğrencilerin daha güç kavramları aklında tutmasına yardımcı olunabilir.
Boston Üniversitesinde çalışan psikolog ve makalenin yazarlarından Dr. Robert M. G. Reinhart, “Hafıza pasif bir kayıt aygıtından ibaret değil: Beyinlerimiz neyin değerli olduğuna karar veriyor ve duygusal olaylar vakitte geriye uzanarak, kırılgan anıların istikrarlı hale getirilmesini sağlayabiliyor” diyor bir açıklamada. “Faydalı anıları güçlendirmek yahut ziyanlı olanları zayıflatmak için stratejilerin geliştirilmesi, bilişsel sinirbilimde uzun müddettir devam eden bir gaye. Bizim çalışmamız, bu amaçlara ulaşmada duygusal taraftan göze çarpan şeylerden hassas biçimlerde faydalanılabileceğini akla getiriyor.”
SEÇİCİ BEYİN
Yeni çalışmada araştırmacılar, ABD’deki Yellowstone Ulusal Parkı’nda yürüyüşe çıkan ve yanından geçen bir bizon sürüsünü gören bir insanın örneğini kullanmışlar. O anın “vay be” niteliğinin, yalnızca kelam konusu sihirli tecrübesi değil; bu anın öncesi ve sonrasındaki ufak, daha sıradan birkaç olayı da zihinde sağlamlaştırdığını keşfetmişler. Örnek olarak ise yürüyüş yolundaki bir kaya yahut otların içindeki daha ufak bir hayvan üzere şeyler veriliyor.
“Esas soru, ‘Buradaki işleyişler ne?’ sorusu” diyor Reinhart. “Ortaya çıkarmaya çalıştığımız şey buydu, beynin o narin anıları nasıl seçici halde kuvvetlendirdiğiydi.”
Birbirine bağlı beyin bölgeleri boyunca farklı tipte anılar depolanıyor. Bariz anılar; kendi başınızdan geçen olaylar, genel bilgi ve gerçeklerle ilgili olanlar. Hipokampüs, neokorteks ve amigdalanın tümü bu dönemsel anıları saklamak için çalışıyor. Görünmeyen anılar (motor işlevlerimiz gibi) bazal çekirdekler ve prefrontal kortekste depolanıyor. Kısa vadeli işleyen anılar çoğunlukla prefrontal korteksle bağlı.
Hayatımızdaki büyük ve özel anlar, beynin bu anı depolama sisteminde öncelikli bir noktada duruyor. Ama iblim insanları, geriye ve ileriye dönük hafıza pekiştirme biçiminde isimlendirilen kavramlar üzerinde daha bölünmüş bir noktada duruyordu. Evvelki çalışmalarda, daha zayıf anıların daha besbelli olanlara bağlanmalarıyla sağlamlaştırılıp sağlamlaştırılmadığı ya da hatırlanmasının daha kolay hale getirilip getirilmediği noktasında fikir birliğine varılamamış.
ANLIK HAFIZA SINAVI
Beyinde hafıza sağlamlaştırmanın gerçekleştiğinin gösterilmesi için yeni çalışmaya neredeyse 650 iştirakçi, 10 tekil çalışma ve daha büyük bir bilgi setini tahlil etmek için yapay zeka dahil edilmiş. Reinhart’a nazaran geçmişteki çalışmalarla ortadaki en büyük farklardan biri de bu çalışmada beynin saklanacak anılara karar vermek için kayan bir terazi kullandığının keşfedilmesi.
Yapılan birtakım deneylerde, iştirakçilere farklı ödül düzeyleriyle kontaklı çok sayıda imaj gösterilmiş ve sonraki gün bu kişilere anlık hafıza sınavı yapılmış. Bir olaydan sonra gerçekleşen şeylerde (veya ileriye dönük tesirli anılarda), hatırlamanın kuvvetinin o büyük olayın duygusal tesirine bağlı olduğu görülmüş. Bu büyük olay ne kadar kalıcıysa, ondan sonra gelen her şeyin o kadar mümkün ölçüde hatırlanmış.
Aynı depolama, hafıza bankında olay öncesindeki vakitte gerçekleşen şeylere yahut geriye dönük anılara ulaşılırken gerçekleşmemiş. Bu anıların sağlamlaşması, kendilerini o kıymetli olaya bağlayan benzerlikleri (eşleşen bir renk üzere bir cins görsel ipucu) bulunması halinde daha mümkün olmuş.
Reinhart bulguların, insanlardaki “kademeli önceliklendirmenin” birinci kere doğrulanmasını sağladığını söylüyor. “Beynin gündelik deneyimleri nasıl pekiştirdiğine dönük yeni bir unsur bu.”
Çalışmanın muharrirlerinden doktora sonrası öğrenci Chenyang (Leo) şöyle ekliyor: “İlk kez, beynin zayıf anıları sınıflandırılmış bir biçimde kurtardığının ve bunu yaparken de anıların duygusal olaylara dönük taşıdığı yüksek düzeyli benzerliklerine nazaran davrandığının net delillerini gösteriyoruz.”
Araştırma ekibi, rastgele bir ikincil anının duygusal yük taşıması durumunda da bu hafıza geliştirme tesirinin azaldığını keşfetmiş. Takıma nazaran beynin olağanda kaybolup gidecek kırılgan anlara öncelik verdiği görülüyor.
Bu son çalışmada anıların kaydedilme haline istikamet veren temel işleyişlerin ortaya çıkarılmasına odaklanılmış olsa da; araştırma gelecekte yapılacak klinik ve öbür fiili çalışma ile müdahalelere yer hazırlayabilir.
“Keşif hem teoride hem de pratikte geniş sonuçlar doğuracak” diyor Reinhart. “Eğitimde, duygusal olarak bağlayıcı ögeler kırılgan kavramlarla birleştirilerek kalıcılık artırılabilir. Klinik ortamlarda ise mesela zayıf, olağan yaşlanma yüzünden beynimizin gerilerine kadar gitmiş anıları kurtarma potansiyelimiz var. Travmayla alakalı bozuklukları olan bireyler için öteki türlü de düşünebilirsiniz; tahminen de rahatsız edici bir anıyı kurtarmak istemiyorsunuzdur.”
