Küreselleşen pazarlar, iklim krizi ve teknolojik gelişmeler, global tarım iktisadını radikal bir değişim ve dönüşüm sürecine zorlarken bu dönüşümün en dinamik lakin en az görünür bileşenini ise bayan işgücü oluşturuyor.
Tarım iktisadı literatüründe üretim faktörlerinin verimliliği tahlil edilirken bayanın rolü çoklukla hane halkı işgücü parantezine alınarak arka plana itiliyor. Meğer Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) bilgilerine nazaran, dünya genelinde besin üretiminin yaklaşık yüzde 50’sini bayanlar üstlenmekte.
Tarımsal üretimde cinsiyet temelli eşitsizliklerin ve kaynak erişimindeki asimetrinin giderilmesinin, sadece toplumsal bir adalet arayışı olmadığına dikkat çeken Tarım Ekonomisi Derneği Başkanı İpek Süer Topuzoğlu; bu adaletsizliğin giderilmesinin, global safi yurtiçi hasılayı (GSYİH) yaklaşık 1 trilyon dolar artırma ve 45 milyon insanı besin güvencesizliğinden kurtarma potansiyeline sahip makroekonomik bir kaldıraç olduğuna dikkat çekti.
‘GÜVENCESİZLİK’ PARAMETRESİ
Türk tarımında son çeyrek asırda yapısal bir kırılma yaşanırken bayan işgücünün tarımdaki yükünü koruduğunu belirten Topuzoğlu, “Güncel TÜİK işgücü istatistiklerine nazaran, Türkiye’de istihdam edilen bayanların yaklaşık yüzde 17.4 ila yüzde 18.8’i tarım, ormancılık ve balıkçılık dallarında faaliyet göstermektedir. Lakin bu yoğunluğun tarım iktisadı açısından en kırılgan yönü ‘güvencesizlik’ parametresidir. Bilgiler, tarım bölümünde çalışan bayanların yüzde 91.9 üzere ezici bir oranla kayıt dışı istihdam edildiğini ve yüzde 72.6’sının “ücretsiz aile işçisi” statüsünde konumlandığını göstermektedir” tespitinde bulundu.
İpek Süer Topuzoğlu
Topuzoğlu, bu durumun bayanın üretimdeki katma kıymetinin makro datalarda ticarileşmesini ve ferdî gelire dönüşmesini engellediğine işaret etti.
Geleneksel tarımdan dijitalleşmeye, dikey tarım uygulamalarından kooperatifleşmeye uzanan tarımdaki dönüşümde de bayanların öncü rol üstlendiğini belirten Topuzoğlu, “Bu geniş yelpazede yeni dönüşüm evresinde bayanlar, kimi vakit pasif birer personel olmaktan çıkıp tarım teşebbüsçüsü rolünü üstlenmekteyken kimi vakit da ne yazık ki bu dönüşümün sessiz mağdurları olarak kalmaktadırlar” dedi.
TARIMIN LOKOMOTİFİ
“Sonuç olarak, tarım iktisadının sürdürülebilir bir büyüme patikasına girmesi, yapısal dönüşümün ekolojik istikrarlarla uyumlu yönetilmesine bağlıdır” ikazında bulunan Topuzoğlu, şunları söyledi: “Eko-aktivizmin ve sürdürülebilir tarımın lokomotifi olan bayanların mülkiyet, finans ve karar alma sistemlerinde hak ettikleri temsil gücüne ulaşmaları koşuldur. Unutulmamalıdır ki; bayanın üretim süreçlerinde ve ekolojik uğraşında özgürleşip güçlenmediği bir tarım ekonomisi modeli, ne besin egemenliğini garanti altına alabilir ne de geleceğe rahmeti kalmış bir toprak bırakabilir.”
TARİHSEL HAFIZANIN TEMSİLCİLERİ
Kadınların ziraî kırılganlıklara karşı direnç gösterdiğini vurgulayan Tarım Ekonomisi Derneği Başkanı İpek Süer Topuzoğlu, “Bu direnç sadece sokakta yahut tarlada değil, agro-ekolojik üretim metotlarında de kendini göstermektedir” sözlerini kullandı. “Kadınlar; monokültür üretime, aşırı kimyasal girdi (pestisit ve sentetik gübre) kullanımına ve su kaynaklarının yırtıcı tüketimine karşı kırsalda yükselen etraf şuurunun merkezindedir” diyen Topuzoğlu, kelamlarına şöyle devam etti:
“Kadın çiftçiler, ekofeminist perspektifin de vurguladığı üzere biyolojik çeşitliliğin sürdürülebilirliğinde ve kuşaklar uzunluğu aktarılan ata tohumlarının korunmasında tarihî bir hafızayı temsil etmektedir. Kadınların tabiatla kurduğu bu onarıcı bağ, ekolojik aktivizmi teorik bir telaffuzdan çıkararak kooperatifleşme adımları, lokal agroekoloji pratikleri ve kısa tedarik zinciri yaratma direnci ile ‘yeşil ekonomiye’ dönüştürmektedir.
ÜRETİMİN VE DİRENİŞİN SİMGESİ
Tarımda ve üretimde bayanın agro-ekolojik dengeyi muhafaza misyonuna da dikkat çeken Tarım Ekonomisi Derneği Başkanı İpek Süer Topuzoğlu, “Bugün tarımda bayan gücü, sadece ekonomik bir girdi ünitesi değil; tıpkı vakitte global iklim krizine, madencilik faaliyetlerine ve endüstriyel tarımın yarattığı tahribata karşı direkt bir ‘ekoaktivizm ve direniş’ öznesidir” tabirlerini kullandı.
AKBELEN ORMANI MÜCADELESİ
Türk bayan çiftçilerin tarım topraklarının ve su kaynaklarının çokuluslu şirketler ya da güç projeleri tarafından kamulaştırılmasına karşı fiili direncin de en ön safında yer aldığını anımsatan Topuzoğlu, “Bunun en yeni ve somut örneklerinden biri, Muğla Milas’taki İkizköy Akbelen Ormanı direnişidir. Akbelen’de zeytinliklerini, tarım topraklarını ve su havzalarını linyit madeni genişleme alanına karşı canları değerine koruyan köylü bayanlar, ziraî üretim alanlarının yok edilmesinin direkt besin egemenliğini ve bayanın kırsaldaki ekonomik bağımsızlığını baltaladığını savunmaktadır” dedi.
Benzer halde, Aydın Kızılcaköy’de tarım yerlerinin ortasına kurulmak istenen jeotermal güç santrallarına (JES) karşı beş yılı aşkın mühlet çadır nöbeti tutan, kolluk kuvvetlerine ve şirketlere karşı toprağını savunan Kızılcaköylü bayanları da anımsatan Topuzoğlu, bayanların verdikleri bu hukuksal ve fiili uğraşla ÇED olumlu kararlarını tekraren iptal ettirmeyi başardığını ve ziraî havzaları muhafaza altına aldığını belirtti.
TARIMDA KADIN MÜHENDİS OLMAK
Tarımın her evresinde bayanlar faal rol alıyor. Kadın ziraat mühendisleri ise gelenek ve bilim arasında adeta köprü fonksiyonu görüyor. Tarımın, sırf toprağı işlemek ve eser yetiştirmekten ibaret olmadığını söyleyen ziraat mühendisi Büşra Mart Akın, “Bilgi, bilim, emek ve tabiatla uyumlu bir çalışma gerektiriyor. İşte burada bayan mühendislerin emeği değer kazanıyor” dedi.
Kadın ziraat mühendislerinin çalışma alanlarının epeyce geniş olduğunu belirten Akın, “Kimi tarlalarda üreticilerle birlikte bitkilerin gelişimini takip ediyor, hastalık ve zararlılara karşı yanlışsız uğraş prosedürlerini belirliyor. Ben üzere kimi mühendisler de tohum, gübre ve bitki müdafaa eserleri alanında çalışarak çiftçilere teknik bilgi sunuyor” sözlerini kullandı.
ZORLUKLARI ÇOK
Kadın ziraat mühendisi olmanın, büyük bir sorumluluğun yanında çeşitli zorlukları da beraberinde getirdiğine dikkat çeken Akın, “Açık toprakta, sıcak ve soğuk hava şartlarında çalışmak; uzun aralıklar katetmek ve yoğun çalışma temposuna ahenk sağlamak bu mesleğin fizikî yönünü oluşturuyor. Bütün bunlara ek olarak kimi bayan mühendisler ben de dahil mesleksel yeterliliğimizi kanıtlamak zorunda bırakılıyoruz” dedi. Bu yüzden erkeklerin yüklü olduğu çalışma ortamlarında önyargılarla karşılaşabildiklerini belirten Akın, “Sahada karar alırken kendimizi daha fazla açıklama gereksinimi duyuyoruz. İş ve aile ömrünü dengelemeye çalışmamız da başka bir güçlük” sözlerini kullandı.
Büşra Mart Akın
Kadın mühendis olarak bu mesleği yapmanın toprağa dokunmanın, üreticilere bayan eliyle ve bayan gözüyle farklı bakış açıları sunmanın değer biçilemez olduğunun altını çizen Akın, kelamlarına şöyle devam etti:
“Kadının tarımdaki tesiri erkeklere nazaran daha farklı. Zira üreticilerle irtibat farklı. Daha narin daha kibar. İkna yeteneği daha yüksek. Öte yandan sorunlara farklı bakış açısı, tahlilleri daha anlaşılır lisanla anlatıyoruz. Her meslekte ve her kulvarda olduğu üzere bu meslekte de başarımız, tarımda bilim üretmek ve geleceği şekillendirmek… Yalnızca bu meslekte değil, bayan olarak olduğumuz her yerde en büyük motivasyonumuz ise Ata’mızın izinde durmadan, yorulmadan yürümek. Cumhuriyet bayanı olarak onun kutsal emanetine sahip çıkmak.”
ÇEYİZ SANDIĞINDAN MEMLEKET PAZARINA
Birleşmiş Milletler 2026 yılını “Uluslararası Kadın Çiftçi Yılı” duyuru etti. Buna rağmen birçok sorun tahlil bekliyor. “Salonlar ışıl ışıl, kürsülerde süslü kelamlar, büyük alkışlar… Ancak o alkış sesleri, tarlada çapa sallayan Elif ablanın, nasırlı elleriyle toprağı eşeleyen Fatma teyzenin sessiz sıkıntısına deva olmuyor” diyen Fethiye Yerel Tohumlar Derneği Kurucu Başkanı Ebru Oğuzhan Yeter, “Dünyayı da bu memleketi de doyuran bayanlarımız; güvencesizliğin, parasızlığın ve emeğini satacak bir pazar bulamamanın kıskacında, toprağın koynunda resmen bir hayatta kalma uğraşı veriyor” tabirlerini kullandı.
Ebru Oğuzhan Yeter
Anadolu’da tohumu jenerasyonlar uzunluğu gözü üzere saklayan, kurutan ve o kutsal çeşitliliği bugüne taşıyanın daima bayanlar olduğunu anımsatan Yeter, “Anadolu bayanının çeyiz sandığındaki en değerli hazine altın bilezikler değil, anasından kalma o bir avuç mahallî tohumdur. Zira bayan çok düzgün bilir ki tohum hayattır ve atasınin dedigi üzere ‘Tarım Bağımsızlıktır’” dedi.
Buna rağmen çiftçi bayanın bugün o tohumu ekecek gücü kalmadığını belirten Yeter, “Mazot, gübre, ilaç fiyatları el yakıyor; İşçi bulmak farklı sıkıntı, yevmiyesini denkleştirmek ayrı… Kadın, daha gün ağarmadan, ayazda tarlaya giriyor; gece yarısına kadar didiniyor, çabalıyor. Gel görün ki döktüğü o kutsal alın teri kayıtlara yalnızca “aile içi fiyatsız iş gücü” diye geçiyor. Günü bittiğinde ne bir toplumsal garantisi var, ne geleceğe dair bir emeklilik ümidi ne de cebinde kendine ilişkin bir harçlığı” kelamlarıyla bayan çiftçilerin yaşadığı meselelere dikkat çekti.
“Eğer yarın köylerimizin büsbütün boşalmasını, toprakların öksüz kalmasını istemiyorsak; tarladaki o bayanın toplumsal ve ekonomik olarak toprağına itimatla sarılmasını sağlamak zorundayız” ihtarında bulunan Yeter, “Yeni tarım sistemlerini bayanın ayağına, onun o çileli günlük ritmine nazaran götürmediğimiz sürece, toprağa düşen tohumdan nasıl bir rahmet bekleyebiliriz” sorusunu yöneltti.
“Kadın binbir emekle, göz parıltısıyla üretiyor. Fakat hasat vakti geldiğinde malını aracıya, fırsatçıya kaptırmadan bedelinde satabileceği bir pazar bulamıyor” diyen Yeter, kelamlarına şöyle devam etti:
‘SESSİZ ÇIĞLIĞI DUYMALIYIZ’
“Ne internetten satış yapacak sermayesi var ne de arkasında duracak bir güç… Kadın kooperatifleri yalnızca kâğıt üstünde, raporlarda birer muvaffakiyet öyküsü olarak kalmamalı. O yapılar resmen ticaret yapan, üreten bayanın cebine para koyan, onu kimseye muhtaç etmeyen güçlü kalelere dönüşmeli. Kadın çiftçinin nasırlı eli, döktüğü alın teri hak ettiği pahası bulana kadar; bu topraklarda ne gerçek bir kalkınmadan ne de sofradaki rahmetten bahsedebiliriz. Zira bayan emektir, bayan üretendir, bayan anadır. Şimdi önümüzde koskoca bir yıl var. Bir dahaki Dünya Çiftçi Kadınlar Günü’ne kadar, kim bilir kaç bayan daha umudunu kesecek, toprağından kopup kentlere göçecek ve ardında boynu bükük tarlalar bırakacak? İşte asıl bunu düşünmeli, asıl bu sessiz çığlığı duymalıyız.
